Fado in Lissabon voor beginners

Wat fado is

UNESCO omschrijft fado als een genre van muziek en poëzie dat veel gemeenschappen in Lissabon beoefenen. Meestal treedt een solozanger of -zangeres op, traditioneel begeleid door de Portugese gitaar en een akoestische gitaar met stalen snaren. Het resultaat klinkt totaal niet als een popconcert. Het is langzamer, intiemer en theatraler, opgebouwd rond de stem en de woorden. Verwacht melancholie, maar de eigen site van de show noemt ook trots en hoop als onderdeel van het geheel, waardoor de sfeer rijker is dan het woord verdrietig doet vermoeden. UNESCO voegt eraan toe dat professionals het zingen op concertpodia en in kleine fadohuizen, terwijl amateurs het zingen in buurtverenigingen — daarom voelt het tegelijk gepolijst en lokaal.

Het woord en de sfeer

Geleerden linken het woord fado aan het Latijnse fatum, dat noodlot betekent, en talloze liederen spelen met de spanning tussen lotsbestemming en tegenspoed. De sfeer wordt vaak samengevat met saudade, een Portugees woord voor het verlangen naar iets dat afwezig is, of het nu een persoon, een plek of een tijd is. De Lissabon-redacteur van Lonely Planet beschrijft hoe luisteraars aan elke akkoord hangen en verlangen en verlies voelen, zelfs zonder de tekst te begrijpen. Een paar woorden komen steeds weer terug in een fadohuis.

• Fadista: een fadozanger(es)
• Saudade: verlangen naar iets dat afwezig is
• Guitarra portuguesa: de twaalfsnarige Portugese gitaar
• Viola: de akoestische gitaar met stalen snaren
• Casa de fado: een vergund restaurant dat diner en fado combineert

Geboren in de straten van Lissabon

Fado is terug te voeren tot de jaren 1820 in Lissabon, hoewel het waarschijnlijk oudere wortels heeft, en historici zoals Rui Vieira Nery waarschuwen dat de vroege overlevering grotendeels mondeling is. Lonely Planet situeert de geboorte in de tavernewijken van Mouraria, onder zeelieden, boeren en andere werkende mensen die geïmproviseerde liederen zongen. UNESCO noemt het een Portugese multiculturele synthese van Afro-Braziliaanse gezongen dansen, lokale zang en dans, plattelandsmuziek die door mensen uit de provincies naar Lissabon werd gebracht, en de stedelijke zangstijlen van begin 1800. De aparte geschiedenisgids hieronder volgt het verhaal tot in de twintigste eeuw en laat zien hoe een straatlied in slechts enkele generaties een nationaal symbool werd.

Lees verder: Waar fado begon: Mouraria en Alfama

De stemmen en de gitaren

Het kenmerkende geluid is de Portugese gitaar, die UNESCO omschrijft als een twaalfsnarige, peervormige citer die alleen in Portugal voorkomt. Daarnaast neemt een met snaren bespannen akoestische gitaar, viola genaamd, deel aan de begeleiding. In recente decennia zijn er ook opstellingen bijgekomen met een paar Portugese gitaren, een gitaar en een bas. De zanger, fadista genoemd, zit in het midden van dit alles en vormt elke frase. Let op de gitaristen én de zanger: in een goede fado antwoorden de instrumenten de stem evenzeer als dat ze die ondersteunen.

Lees verder: De Portugese gitaar, uitgelegd

Hoe je moet luisteren

Fado is geen achtergrondmuziek. Lonely Planet raadt het publiek aan om stil te blijven tijdens de muziek: zodra de lichten dimmen en de gitaren beginnen, wordt stilte verwacht, en in een dinerlocatie pauzeert de bediening voor de liederen. Praat niet, gebruik geen flits en houd je telefoon weg. Het applaus komt aan het einde van een lied. Bij sommige voorstellingen zingen gasten stukken van een lied mee, en de artiesten maken dat duidelijk. Beschouw de stilte als deel van de muziek: het is de manier waarop het publiek deelneemt. Als je nieuwsgierig aankomt in plaats van deskundig, is dat precies de juiste instelling.

Heb je Portugees nodig?

Nee. Velen in de zaal zullen niet elk woord volgen, en de homepage van het Museu do Fado draagt een uitspraak toegeschreven aan Amália Rodrigues, die zegt dat fado gevoeld moet worden in plaats van begrepen of uitgelegd. Een korte voorstelling met beelden van de stad op het scherm, zoals in Chiado, geeft een eerste luisteraar een draad om te volgen. Als je de teksten achteraf wilt, zoek dan een vertaling van een lied dat je mooi vond. Veel luisteraars merken dat het lezen van de woorden achteraf verandert hoe een lied de tweede keer klinkt, wat een goede reden is om op te schrijven wat je hebt gehoord.

Lissabonse fado en Coimbra-fado

De fado die je in Lissabon hoort, heeft een neef in Coimbra. Wikipedia omschrijft Coimbra-fado als verbonden met de universiteit en met de middeleeuwse troubadourstraditie. Het wordt alleen door mannen gezongen, die academische kleding dragen, vaak 's nachts op pleinen en in oude gebouwen, en de gitaar verschilt in stemming en constructie van die van Lissabon. De twee stijlen delen een naam en een instrumentenfamilie, maar niet een sfeer. Voor een eerste avond in de hoofdstad hoor je het Lissabonse soort, en een korte Lissabonse voorstelling is een redelijke plek om er kennis mee te maken.

Identiteit, censuur en vandaag

UNESCO merkt op dat de verspreiding van fado via emigratie en het wereldmuziekcircuit het imago als symbool van de Portugese identiteit heeft versterkt. De schrijver van Lonely Planet herinnert eraan dat censuur na de staatsgreep van 1926 fado van zijn geïmproviseerde karakter beroofde, en dat Fátima, voetbal en fado de door de overheid goedgekeurde cultuurbronnen waren. Fado raakte nooit uit de mode en werd in de jaren negentig nieuw leven ingeblazen door een nieuwe generatie. Mísia, Ana Moura en Mariza brachten het naar het buitenland, en Carlos do Carmo ontving in 2014 een Latin Grammy lifetime achievement award.

Naar wie je het eerst moet luisteren

Begin met Amália Rodrigues, de zangeres die de koningin van de fado wordt genoemd en die meer dan wie ook heeft bijgedragen aan de verspreiding ervan in het buitenland. Lonely Planet noemt haar liedjes als vertrekpunt. Onder de latere zangeressen vermeldt Wikipedia Alfredo Marceneiro, Carlos do Carmo, Ana Moura, António Zambujo, Camané en Mariza, en Lonely Planet voegt daar Carminho aan toe. Voor oudere opnames beheert het Museu do Fado een online archief met duizenden opnames sinds het begin van de jaren 1900, dat je kunt doorbladeren op zangeres of op lied.

Lees verder: Amália Rodrigues: de koningin van de fado

Voor wie dit niet is bedoeld

Wie op zoek is naar een dansvloer, een meezingavond of een levendige tapasnacht zal fado te stil vinden. De kunstvorm vraagt om aandacht en een zekere bereidheid om bij het verdriet te blijven zitten, dus het is een slechte keuze voor een luidruchtig gezelschap of voor een peuter die niet stil kan blijven. Fado is ook geen flamenco: er wordt niet gedanst, en de gitaar leidt in plaats van de voeten. Wie houdt van intens, emotioneel zingen, zal deze kunstvorm belonend vinden, en een korte voorstelling maakt de eerste kennismaking laagdrempelig.

Je eerste avond in Chiado

Een korte theatervoorstelling met zitplaatsen is een zachte kennismaking. Fado in Chiado duurt ongeveer 50 minuten, met zangers, een Portugese gitaar en een akoestische gitaar, en beelden van bezienswaardigheden in Lissabon tijdens de liedjes. Je kunt een datum en zitplaatsoptie boeken via GetYourGuide en gratis annuleren tot 24 uur vooraf. Daarna liggen de pleinen, cafés en theaters van Chiado op een steenworp afstand, zodat de vijftig minuten in een ruimere avond passen zonder de rest van de avond op te slokken. Kies een datum uit de kalender en bewaar de bevestiging voor het aanvangstijdstip.

Lees verder: Fado in Chiado-show: wat je moet boeken