De Portugese gitaar, uitgelegd

Wat het is

UNESCO noemt de Portugese gitaar een citer in de vorm van een peer, bespannen met twaalf snaren, die alleen in Portugal voorkomt en gezegend is met een groot solorepertoire. Wikipedia voegt toe dat de snaren in zes paren zijn gerangschikt en dat weinig instrumenten nog gebruikmaken van de stemsleutels. Zoek ze boven aan het instrument. Het instrument is iconisch verbonden met fado, en je hoort het bij vrijwel elke live-uitvoering van het genre, van een kleine zaal tot een concertgebouw. Weten wat het is voordat de lichten dimmen, maakt de eerste noten makkelijker te plaatsen, en het verschil tussen dit instrument en de akoestische gitaar ernaast wordt makkelijker te horen.

Waar het vandaan komt

Volgens Wikipedia stamt de gitaar af van de middeleeuwse citole, die sinds de dertiende eeuw in Portugal werd gebruikt, en in de zeventiende en achttiende eeuw werden citers bespeeld in theaters en tavernes. Een Engelse citer, bekend als de Engelse gitaar, arriveerde rond 1750 en bepaalde het stemsysteem en de grootte van het latere instrument. Rond de jaren 1850 ontstond de Portugese gitaar als een instrument op zich en werd ze modieus door haar band met het Lissabonse lied, fado.

Een engel met een citer

Wikipedia wijst op een groot beeldhouwwerk van rond 1680 in het klooster van Alcobaça, een engel die de citer bespeelt, dat de directe voorloper van de Portugese gitaar tot in detail afbeeldt. Er wordt ook opgemerkt dat broeder Phillipe de Caverell in 1582 de liefde van het Portugese volk voor de citer en andere instrumenten beschreef, en dat de catalogus van de Koninklijke Muziekbibliotheek van koning Johan IV, gepubliceerd in 1649, citermuziek bevatte die complex genoeg was om te wijzen op zeer bedreven spelers. Het instrument heeft een lange afkomst achter zijn fadoreputatie.

Twee modellen, Lissabon en Coimbra

Er bestaan twee verschillende modellen van de Portugese gitaar, de Lisboa en de Coimbra, die verschillen in mensuur, afmetingen van de klankkast en fijnere constructiedetails. Wikipedia beschrijft het Coimbra-model als eenvoudiger. Fado in Lissabon gebruikt de Lissabon-versie, terwijl Coimbra-fado, gezongen door mannen in academische kledij, een eigen gitaartraditie heeft die gevormd is door figuren als Artur Paredes en zijn zoon Carlos Paredes. Als je een Portugese gitaar hoort in een show in Lissabon, hoor je hoogstwaarschijnlijk het Lissabon-model, al kunnen de artiesten je dat met zekerheid vertellen.

De partner: de viola

De Portugese gitaar deelt de begeleiding met een met staal besnaarde klassieke gitaar, de viola de fado genaamd, en af en toe een contrabas of basgitaar. UNESCO merkt op dat de recente decennia formaties hebben gebracht met een paar Portugese gitaren, een gitaar en een elektrische bas. Luister in een show met één Portugese gitaar en één akoestische gitaar hoe de twee instrumenten de begeleiding onder de stem delen.

Solo spel

De Portugese gitaar is niet alleen een begeleider. Wikipedia merkt op dat het ook solostukken speelt die guitarradas worden genoemd, en dat het brede repertoire ervan vaak te horen is in concertzalen en op klassieke en wereldmuziekfestivals wereldwijd. Als je van het geluid in een korte show geniet, zoek dan daarna naar een solo-gitaaropname. Het instrument draagt melodieën op zichzelf, en de stijl is een ander genoegen dan de gezongen liederen. Zoek naar opnamen met het label guitarrada, en geef ze een paar minuten voordat je besluit of je ze leuk vindt.

Lees verder: Fado in Lissabon voor beginners